Ak Welsapar

ÝEDIÑ BIRI ÝESЕRDIR...

Ertir guşluk çemesi. Torgaýlaryñ owazy paýrap, dury asmandan düz ýere dökülýär. Olar salkyn bilen aýdym aýtmak keýpinden çyksam diýýän dek biri birine gezek bermän, jan edip saýraýarlar. Az salymdan tüp yssy düşjegini bilensoñlar, ir ertirki salkynyñ hözürini görmäge gyssanýarlar. Torgaýlar al-asmandan orak meýdanyny synlap ýörüşlerine, tä ýadaýançalar süýji saz-söhbet edip, jüýbüldeşip, soñam iým gözleginde, petekelerini doldurmak üçin ýer peýläp, pessaýlap ugraýarlar.

   Takyr ýoldan mytdyldap barýan atarabanyñ üstünde gyşaryşyp ýatan adamlaram yssynyñ tiz düşjeginden habarly. Şol sebäplem orakçylaryñ ulusy Jümmi brigadir atyñ jylawyny elinde saklap, irkilip oturan arabaça:

   – Sür-how, Täşli, uklap oturma, adamlary gowrup eltmejek bolsañ! – diýip iñirdeýär. – "Hä" diýmän, Gün süýr depämizi jazyrdadar. Señ-aý, walla, bu zatlar piñiñe-de däl!

   Arabaçy gamçysyna ýapyşýar.

   – Çüw, jüre getirmiş! Çüw! Lagar düşen sen, iñirdi iýmelem – men!

   – Täşli, diýýän-ä... – diýip, orakçylaryñ brigadiri keltejik göwresini arabanyñ üstünde has jaýlaşykly ornaşdyrmak üçin ýeke dyzyna galyp, aşagyna ýazylan donuny düzedişdirýär. – gep iñirdide däl, gep tizräk oba aşmakda. Haçanky çykylyp gaýdylyşy, çagalañ gözi ýoldadyr.

   – Çagalañ ejeleriniñem! – diýip, Ojar gyşaryp ýatan ýerinden "at goşýar".

   Orakçylaryñ gözleri açylyşyp, arabanyñ üsti janlanýar.

   – Uzaga gitse, "oragam gursun, hoşasam!" diýdirjek bu... – Annageldi nägile äheñde hüñürdeýär. Ýarym aýdan artyk öýden elkin ýatmak kyn bu adamlara. Bir hepdeden çalşar ýaly edip bolmazmyka bu içigara galmyşy? Nä görgümiz beýdip, bitimizi şänik ýaly edişip, meýdanda enteşip ýörüp? Barybir bu hökümetden biziñ görümize gümmez galdyran ýok.

   – Gaýta öñki gümmezlerem ýykyp gutaryp barýar... – diýip, Ojar ýene ýarym degişmä saldy.

   – Häýt! – diýip, brigadir oñ sesini kesdi. – Diliñe eýelik et, "Tamda gulak bar, tañka-da göz!" diýlipdir, özüñizem çül çaga. Töweregiñizde bolýan zatlary görüp ýörsüñiz... Ýerin bilip gepleseñ, dildir başyñ galasy, ýerin bilmän gepleseñ, dildir başyñ belasy!

   – Anha ýykylan gala, anha-da gara tañka... – diýip, Ojar Jümmüniñ gepine ähmiýet bermän sarnady.

   Ýöne Annageldi öz içinden: ”Ýediñ biri ýeserdir" diýen pähimi ýatlap, töweregine gözüniñ gyýtagyny aýlady-da, öz aýdanyny ýuwmarlamak bilen boldy.

   – Diýmedigimiz-how, bu zamanda iki gözüñ biri ýagy bolupdyr: hulp atandan gowusy ýok. Ýañkyny men-ä diýmändirin, sizem eşitmänsiñiz, gaýtmyşym, gara guşum! Gaýtmyşym gara...

   – Ana, gara-da göründi! – diýip, Ojar onuñ sanawajyny şarpa ýoldy.

  Adamlar ilki Ojar bälçireýändir öýtdüler we görkezilen ugra garaman, onuñ öz ýüzüne tiñkelerini dikdiler.

   – Ýok – diýip, ol elini uzatdy, – maña däl, beýläñize garañ! Gündogara! Arabany görýäñizmi? Tejen gapdaldan gelýäne meñzeş...

   – Käşgi bu ýoldan Tejenden öññe ýerden ulag gelse diý… – Jümmi brigadir ýat arabanyñ garasyny görenden ýüregine aralaşan uşajykdan ýakymsyz ünjini basjak bolup, uguralla hüñürdedi: – Gelende nä, gelse gelipdir-dä! Nä araba görmediñizmi? Tejeniñ arabasynyñ Mänäñkiden nämesi artyk, gelse, gelşi ýaly geçer gider. Ir döwürlerde-de bu ýolda Tejeniñ arabasyna kän duşardyk. Bu çatrykda dört arabañ gabat gelen gezegem bardyr, munuñ nämesi geñ?

   Jümmi brigadiriñ soragyna jogap beren bolmady. Añyrdan golaýlap gelýän arabany synlap, her kes onuñ nähili arabadygyny, üstünde nähili adamlaryñ oturandygyny has öñräkden görjek bolup, assyrynlyk bilen jan edýärdi. Annageldiniñ gözleri welin, tersine, öz ýoldaşlaryndady. Ol öz gözlerine ynanmaýan ýaly, gany gaçan dodaklaryny müñküldedip, arabanyñ üstündäkileri ýene bir gazek sanap çykdy: ne eýläk, ne beýläk – dos-dogry ýedi adam… Bu ony ünjä batyrdy. Belki, şonuñ üçindir, ol, hamana, öz ýoldaşlaryny ilki gezek görýän dek, ýüzlerine bir-birden çiñerilip çykdy: ýediñ biri ýeserdir...

   Gözi jöwherli ýaly Ojar ýolkessir ýetip gelýän ýat arabanyñ üstündäkileri garagörnümden saýgardy we öz çakyny orta atdy:

   – Bu araba däl, purgun... Üstünde-de sallat görünýär. Ýalpyldaýan zadam bäşataryñ nili öýdýän...

   – NKVD-äñ purgunydyr-ow... Häý, Täşli, "sür!" diýlende, süräýmediñ-dä adam şekilli, kän aýtdym men saña häliden irkilip oturma diýip welin... Hany, indi bir çal bekräk ýabyña! Ýetişdirmezmik-ä öñräjik geçmek çatrykdan? Çal gatyrak!

   – Çüw, çüw! Bir araba ýedi bolup münersiñ-de, nä şundan tiz giderin öýdýäñmi? Çüw, iýeni haram bolmuş!

   – Kime diýmelidigi-hä belli-le welin ony, arman wagty däl-dä. Sür, añalma indi bir!

   Gamçynyñ şarpyldysy batly çykdy. Lagar ýaby onuñ üçin öñürdige ýazaýmady-da, hälki bir mytdyldyñ tizligini artdyran ýaly etdi. Ýöne onuñ üçin artyk ýol önmedi. Arabalar edil çatrykda gabatlaşdylar. Üsti brezent örtgüli ýapyk atarabany hem onuñ arka ýüzünde aýaklaryny sallaşyp oturan ýüzi solgun adamlary howsala bilen synlap gelýän orakçylar ara golaýlaşdygyça galpylda çümdüler. Çünki indi olaryñ hiç birinde-de bu çola ýerde duşanyñ NKVD-niñ "halk duşmanlaryny" çekýän arabasydygyna şübhe galmady. Adamlaryñ süññi gowşady, Täşliniñ elindäki gamçynyñ ýañadandan bady gaçdy. Ýöne näme-de bolsa, orakçylar NKVD-niñ arabasyndan öñürdip çatrykdan geçip ýetişdiler. Adamlar edil dilleşen ýaly uludan bir demlerini aldylar. Täşliniñ eline ýañadandan ysgyn geldi, ol çatrykdan tizräk arany açjak bolup, ýabysyna goşa gamçy çaldy. Ýaby gyssanjyna büdräp, brezent örtgüli arabadakylaryñ ýadaw ünsüni özüne çekdi.

   Her kimiñ howsalasynyñ özüne ýetikligi üçinmi ýa-da arabaçynyñ soñky janykmasyny oñlamadymy, garaz, Jümmi brigadir oña ýene-de gözüni alardanyny duýman galdy. Orakçylaryñ bar aladasy bu wagt ýat arabany görmezlikdi. Çünki ol araba gözüñi dikmek gorkulydy, iñ bärkisi – gözüñ tanyş ýüze düşmegi ahmal. Çigidiñ çeti ýaly-da ýardamyñ degmejek ýerinde töwerek-daşdan haraý isläp barýan bir betbagtyñ gözleri bilen gözleriñ sataşaýsa, bu nä ýeñil jezamy? Şonuñ üçinem bu wagt orakçylaryñ bar umydy lagar ýabydady. Haýwanam bolsa, orakçylaryñ howsalasyny duýan ýaly, garaşylmadyk ýerden çuslanan ýaby-da öñe dyzaýardy. Gyzgyn Gün ýaby janawary-da derrew gara dere batyrdy.

   Bu wagt harby geýimlileriñ ofiseri daşlaşyp barýan orakçylaryñ yzyndan nämüçindir ýiti-ýiti seredýärdi. Soñra ol goşa aty sürüp oturan esgere garşy kellesini egip, bir zatlar diýdi. Esger başyny atdy-da, arabadan böküp düşdi, atynyñ jylawyny arabañ arşyna taşlap, orakçylara allowarrdan "duruñ!" diýen yşarat etdi-de, ädigini gorsuldadyp, bäriligine gaýtdy. Orakçylaryñ ýanyna gelip, egnindäki tüpeñini gobsundyryp ykjamlandy.

   – Nýame gaty surýa? Name gaçýamy? Kim gaçýar arabada?

   Täşli esgeriñ özüni dikanlaýandygyny görende aljyrady, näme diýjegini bilmän, dilden-agyzdan galyp ýuwudyndy. Esger bolsa, öñünde serim-sal bolşup oturan, ýüzleri güne ýanyp çoýna dönen orakçylary howlukman, ýeke-ýekeden synlap çykdy. Onuñ bolşy bazardan iş ýabysyny almaga geleniñkiden enaýy däldi, orakçylaryñ has-da howy basyldy, olaryñ hiç birinden ses çykanokdy. Bu oturanlaryñ garamatkeşidigi ýadyna düşen Jümmi brigadir ahyr soñy howsalasyna basyp, dil ýardy.

   – Gaçýan ýerimiz ýok, kemendir, orakdan gelýäs. Rabotaý kän. Obada-da çagajyklar ýolumyza gözlerini dikip oturandyrlar, çörek kuşaý gerek. Begenjimize gatyrak süräýendiris. Indi stoýat edäýeris, kemendir.

   Harby geýimli ýaş ýigit mawy gözlerini güldürdi:

   – Men kemendir dýal. Kemendir siz bilen gürleşýar edýar. Durýar şu taýda, stoýat!

   Onýança añyrdan epeý basyp, ofiser ýetip geldi. Ol entek arabanyñ ýanyna ýetmänkä Jümmi brigadir:

   – Idrasti! – diýip, oña ýaýaplap salam berdi.

   NKVD-niñ asman ýaly dury gözli ofiseri gülüp, başyny atdy:

   – Zdrasti!

   Şol iki aralykda Jümmi brigadiriñ:

   – Täşli, irkilip oturma diýdim men saña, gurbanyñ gideýin, etmediñ! – diýip, dişinden syzdyrmagy orakçylaryñ arabasynyñ garaşylman durka ýerinden siltenip gozganmagyna sebäp boldy. Orakçylar edil ukudan oýanan ýaly bolşup, biri biriniñ ýüzüne seredişdiler. Bu ahwalat ofisere ýakmady. Esger ýigit bolsa, ýabynyñ jylawyndan çalyp tutdy.

   – Gitmek ýok! Nira gidýa?

   – Hiç ýere-de gitmeris, tä "git" diýýänçäñiz, ýaby ürkendir – diýip, Jümmi brigadir derrew ýuwmarlady.

   – Hany suw içýar hoçu, suw berýar!

   – Içjegiñiz suw bolsun, wah! – diýşip, ýükleri ýeñläne dönen orakçylar ýerli-ýerden jürdeklerine ýapyşdylar. Ofiser bilen esger biri biriniñ ýüzüne köpmanyly seredişip, orakçylaryñ jürdeginden suw gulkutdylar. Soñra ofiser oturanlara ýüzlendi:

   – Kim naçalnik?

   – Men bulañ ulusy! – diýip, Jümmi brigadir ýerinden gobsundy. – Näme hyzmat, kemendir?

   Ofiser oña "yzyma düş!" diýen yşarady etdi-de, arabadakylara garşy papagynyñ ýeñsesini öwürdi. Jümmi brigadir boýunegijilik bilen onuñ yzyna düşdi, olar arabadan arany ep-esli açyp, garşyma-garşy durdular. Ofiser derrew öz talabyny bildirdi.

   – Bir halk duşmany biziñ arabadan gaçdy bar. Seniñki arabadan bir duşman tapýa sen! – ol gürrüñdeşiniñ egninde bilgeşlin elini goýdy. Şonda orakçynyñ boýy öñküden-de beter kelte göründi. – Şeýle... biz Aşgabada 30 sany "halk duşmany" äkidýas. Bu arabada 10-sy bardy. Ana, ol taýda, ýolda olar siýýas etdi, birisi gaçdy gerek. Tapýan ýok. Men 9 duşman äkidýa bilmeýa, birisi ýetmeýar, tapmalydyr. Getir bir adam sen, 30 duşman bolýa! Ine, dokument bar, telegramma, 30 duşman gorkezilýar, eltýa men Aşgabada!

   Jümmi brigadir ör-gökden geldi:

   – Bolmaz, kemendir! Heý, orakçylañ içinde-de bir halk duşmany bormy? Bular bir garamaýak, duşmançylygyñ nädip edilýäninem bilmez bular. Hemmesi halal adamlar, özlerem çül çaga.

   Ofiser araba garşy göz aýlady-da, Täşlä barmagyny çommaltdy:

   – Ony berýar!

   – Ýo-ok, bolmaz! Ol bir betbagt adam! Sekiz çagasy bar biri birinden manenkiý. Aýal bolnoý! – diýip, Jümmi brigadir, batdyk-sutduk orsçalady.

   – Onda ony berýa! – diýip, ofiserem erjellik görkezdi. Bu gezek onuñ barmagy Durdy-pereñe garşy uzady.

   – Ýok, kemendir, bolmaz, nädip ony öýünden aýyrjak? Uluja ogluny ýañy öýerdi, özem inçekeselli, tüberkülöz, "kühhe-kühhe" etdi bar! Onuñ halk duşmany bolmaga hiç ýagdaýy ýok, çül çaga!

   Ofiser çalgyrt dilde gaharly gürledi:

   – Nämüçin sizde halk duşmany ýok? Hemme obada bar, sizde ýok? Eto podozritelno! Men barjak başlyk ýanyna, sorajak, seniñ özünde çaga ýok, ha?! Men akidýär seni! Ýetti adam içinde bir halk duşmany tapmasa, sen özün halk duşmany bolýa!

   Gaýyş ädikli nas reñk geýimli ofiseriñ güne ýanan saryýagyz ýüzünde mährewiñ öñküden-de beter azalandygyny gören Jümmi brigadiriñ keltejik aýaklary, çepiksije göwresini götermejek boldy, dili basyldy. Ofiseriñ mawy gözleri asman ýaly durudy, owadandy, ýöne düýpsüzdi hem häzir olarda rehim ýokdy. Jümmi brigadir öz orakçylaryna garşy naýynjar göz aýlap, başlaryndan duýdansyz inen bu gorkudan gutulmak üçin ýene-de delil agtardy. Arabanyñ üstündäkileriñ-de bu wagt saly suw üstündedi. Her gezek ofiser bäriligine barmagyny çommaldanda, orakçylar galpyldap ugraýardylar, çünki barmak kime garşy uzasa, ýanlaryndaky esgeriñ şoña ýakynlaýandygyny olar görüp otyrdylar.

   Bu ýagdaý uzaga çekdigiçe aralarynda kimdir biriniñ depesinden gumansyz inäýmeli bolup görünýän betbagtlyga garaşmakdan ýaña adamlaryñ sabry azalyp barýardy. Her kes öz öýüni, hojalygyny ýatlaýardy, çagalarynyñ arasyna aman dolanyp barmak isleýärdi. Ýöne orakçylardan kimdir birine bu bagtyñ miýesser etmejegine-de olar düşünmezçe bolmadylar. Şonuñ üçinem Durdy-pereñ birdenkä arabadan syrylyp düşende, oturanlar oña ýerli-ýerden geñirgenip seredişdiler. Ol bolsa, işdeşlerine hiç zat diýmän, özlerini garawullap duran esgeriñ ýanyna bardy.

   – Ýa pomagaý...

   Esger onuñ ýüzüne ilki ynamsyzlyk bilen seretdi-de, yzyna düşürip, ofiseriñ ýanyna äkitdi. Şondan soñ orakçylar Jümmi brigadiri taşlap, Durdy-pereñ bilen NKWD-niñ ofiseriniñ añrylygyna ýörändiklerini gördüler. Adamlaryñ galpyldysy has-da artdy. Olar hiç zada düşünmeýän şekilde, eginlerini gysyşyp, biri biriniñ ýüzüne seredişdiler. Arabanyñ üstüne öñküden-de beter aýylganç ümsümlik aralaşdy. Onýança-da ofiser orakçylara garşy elini uzatdy. Soldat arabanyñ ýanyna gelip, Annageldä barmagyny dürtdi. Ofiser baş atan dessine soldat ony tüpeñiñ nilini böwrüne diräp, arabadan düşürdi.

    – Sen gidýa!

   Bu sözi eşidende, Annageldi allaniçiksi boldy. Onuñ ýüzüniñ derrew reñkiniñ solandygyny orakçylar gördüler. Ol dalda isläp, aljyraññy halda töweregine göz aýlady, emma adamlar onuñ başyndan inen betbagtçylyga hamana düşünmeýän şekilde, aşak bakyp, ýer dyrmadylar. Onuñ ýüzüne seretmekden gaça durdular. Onsoñ Annageldi esgeriñ öñüne düşüp, yzyna gañryla-gañryla bu ýerden daşlaşyp gitdi. Ony eltip, üsti ýapyk ataraba dykdylar.

   Ofiser Durdy-pereñi-de şol ýere eltdi. Az salymdan onuñ bir tagta kagyza barmak basyşyny gördüler. Ýöne nämüçindir şondan soñam ony ol ýerden añsat goýberesleri gelmedi. Orakçylaryñ göwnüne bolmasa, tussaglaryñ arasyndan oña ýer arçadylar. Adamlaryñ tolgunmasy artdy. Daşyny gögeýin alan lagar ýaba haýpygelijik bilen seredişip, bu wakanyñ soñuna garaşdylar. Ahyrsoñy Durdy-pereñ yzyna gaýdyp geldi. Orakçylar oña gabak astyndan garap, señriklerini ýygyrdylar. Ol araba münende, üýşenmekden ýaña adamlaryñ endamy ýene-de ýakymsyz galpyldady. Durdy-pereñiñ ýüzi betnyşan ajydy, dirilikden nyşan galmandy.

   Haýal etmän, arabalaryñ ikisi-de ýola düşdi. Ýap-ýañyja aralarynda oturan Annageldini gitse-gelmeze alyp barýan atarabanyñ yzyndan gorkuly garap, orakçylar belanyñ bu gezeklikçe hut öz üstlerinden sag-aman sowlandygyna şükür etdiler. Durdy-pereñ-de, hamana hiç zat bolmadyk ýaly, orakçylaryñ arasynda aýbogdaşyny gurap otyrdy. Elbetde, il deñinde ol hem Allany çagyrýardy. Onuñ häzir kiçeñräk bir ünjüsi bardy: gorky üstlerine abanayp gelende, ol nämüçin Hudaý ýoluna iliñki ýaly bir däl-de, eýse iki tegelek çörek bagş etdi?

   Ol töweregine ynamsyzlyk bilen göz aýlady: bularyñ arasynda öz başyndan iki çörek aýtjagy barmy? Ýok, hernäçe gyssansalar-da, bular Hudaý ýoluna artykmaç zat berjek adamlar däl. Öñden gelýän däbem şeýle: bir başa – bir tegelek nan. Dogrusy, bu ýeter-ýetmezçilikde şolam az zat däl. Eger Hudaý adamlaryñ ýagdaýyny bilmeýän bolsa, onda özünden görsün!

   Diýmek, bir tegelek nan – onuñ öz başyny beladan goramaly. Onda ikinjisi näme? Belki, ol ilden iki esse artyk gorkandyr? Muny boýun almak ýakymsyzdy. Durdy-pereñ obada gorkak diýlip tanalýan adam däl. Onda nämüçin ol Hudaý ýoluna ilden iki esse artyk çörek berdi? Garasy ýitip barýan eýmenç arabanyñ yzyndan tiñkesini dikip oturyşyna, Durdy-pereñ il bilen deñ abanan howpuñ öñünde durup bilmän, näme sebäpden ilden iki esse artyk çykdajy edendigini ýadyna saljak bolup dyngysyz pikir öwürýärdi, kösenýärdi.