Ak Welsapar

TÜRKMEN TOPRAGYNYÑ GARAŞSYZLYGY UGRUNDAKY SÖWEŞLER

Jeýhun bilen bahry-Hazar arasy,
Çöl üstünden öser ýeli türkmeniñ;
Gül-gunçasy – gara gözüm garasy,
Gara dagdan iner sili türkmeniñ!

                             Magtymguly, XVIII asyr

GARRYGALA SÖWEŞI

Garrygalada 1858 ýylda Eýran goşunlary bilen türkmenleriñ arasynda bolan taryhy söweş. Duşmanyñ öz öñünde goýan maksady: Sumbar jülgesini we Garrygalany basyp almak, bu giñişligi Eýrana gutarnykly tabyn etmek.

***

Eýran şasy Nasyretdin şa (şalyk süren ýyllary: 1831-96) Sumbar jülgesini basyp alyp, ony Eýrana birikdirmegi ýüregine düwýär. Munuñ üçin ol öz golastyndaky wassaly, Büjnürdiñ häkimi Japarguly hana Günorta Türkmenistana ýöriş etmegi, Sumbar jülgesini we Garrygalany basyp almagy emr edýär.

Japarguly han goşun toplap, ägirt uly leşger bilen Sumbar jülgesine tarap hereket edip ugraýar. Bu habary eşidip, gökleñler söweşe taýýarlyk görüp başlaýarlar, ýöne täk özleriniñ öñünde durardan sürnüp gelýän duşmanyñ güýjüniñ has ökdedigini bilip, harby kömek sorap, tekelere we ýomutlara çapar iberýärler. Käbir tire-taýpa han begleriniñ garşy çykmaklaryna garamazdan, tekeler we ýomutlar goşun iberip, gökleñleri goldamagy, umumy duşmana garşy bilelikde söweşmegi ýüreklerine düwýärler.

Türkmenleriñ birleşen güýçlerine teke hany Nurberdi han baştutanlyk edýär. Söweş Garrygalanyñ golaýynda, Monjuklydepe diýen ýerde bolup geçýär. Uzaga çeken gandöküşikli gazaply uruşda türkmenleriñ birleşen güýçleri Eýran goşunlaryny çym-pytrak edip, örän möhüm taryhy ýeñiş gazanýarlar. Bu wakadan çykýan netije diñe bir söweşde gazanylan harby ýeñiş bilen çäklenmeýär. Garrygala söweşiniñ taryhy sapaklary has uludyr. Tire-taýpalara bölünip ýaşasalar-da, türkmenler iş ýüzünde özleriniñ bir bütewi halkdygyny sürnüp gelen duşmanyñ öñünde-de, taryhyñ öñünde degerli subut edýärler.

MARY SÖWEŞI

Maryda 1860 ýylda Eýran goşunlary bilen türkmenleriñ arasynda bolan söweş. Duşmanlaryñ öz öñünde goýan maksady: Mary oazisini basyp almak we bu topragy Eýrana hemişelik tabyn etmek.

***

Garrygala söweşinden (1858) degerli netije çykarmadyk Eýran şasy Nasyretdin Garrygala söweşinden bary-ýogy iki ýyl geçensoñ, ýene-de türkmenleriñ üstüne harby ýöriş guraýar. Bu gezek ol Mary sebitini basyp almagy ýüregine düwýär. Ol öz ýakyn garyndaşy Hemze Mürze Eşmet Döwläni ägirt uly leşgere baş edip, Mary etrabyna ýollaýar. Ok-däriden, iýmitden, geýim-gejimden ykjam ýüküni tutan 27 müñlük leşger 30 sany topy süýräp, Marynyñ üstüne dökülýär…

Mary türkmenleri duşmana degerli gaýtawul bermek üçin Murgap derýasynyñ aşak akymynda ýerleşýän Garaýap diýlen ýere çekilýärler. Eýran goşunlary Murgap derýasynyñ orta akymlarynda ýerleşýän taşlanyp gidilen Porsugala berkitmesinde goş ýazdyrýarlar. Iki tarap hem öñdäki söweşlere taýynlyk görýär. Eýran leşgerlerine goşulyp, türkmen topragyna gelen pereñ kartografy we injeneri Gulibef de-Blokviliñ ýazgylaryna görä, agzalýan söweşiñ dowamyndaky harby hereketler 1860 ýylyñ iýulyndan tä oktýabr aýynyñ ortasyna çenli dowam edýär.

Söweşiñ barşynda Eýran goşunlary taşlanyp gidilen Mary galasyny eýeläp, ol ýerde her gün irden top atyp, söweş teblini kakyp, surnaý-kernaý çalyp, türkmenleriñ howuny basmak üçin dabaraly öwrümler geçirýärler. Türkmenler bolsa, diñe özlerine belli gizligin ýol-ýodalar, köne ýaplaryñ hanalary bilen gelip, duşmanyñ üstüne dyngysyz we duýdansyz çozuşlary edýärler. Bu duýdansyz çozuşlarda türkmen batyrlary öz atlaryny taryhyñ gatlaryna müdümilik ýazýarlar. Dört sany türkmen atlysy – Gowşut han, Täçgök serdar, Nury ýetimek, Kelhan Kepele – bir gün dañdan ukuda ýatan basybalyjy Eýran goşunlarynyñ arasyna urduryp girip, edil goýun sürüsine möjek darana dönderýärler, duşmana köp zyýan ýetirýärler. Emma yza dolananlarynda, Kelhan Kepeläniñ aty büdräp, ol ýaralanýar we duşmanlaryñ eline ýesir düşýär. Türkmenleriñ garadangaýtmazlygyndan öler ýaly gorkan Hemze Mürze ele düşen batyra aýylganç jeza berýär. Kelhan Kepeläniñ ellerini we aýaklaryny dört ata ýüp bilen dañyp, soñra atlary dört tarapa birden sürýärler…

Emma duşmanlaryñ ele düşen türkmenlerden gazaply öç almaklary-da, birnäçe esse artyk harby güýçleri-de, dyngysyz haýbatlary-da türkmenleriñ söweşjeñ ruhuny peseldip bilmeýär. Gaýta hemmesi tersine bolýar, türkmenleriñ söweşjeñlik ruhy gün-günden ösýär. Netijede Oktýabr aýynyñ ortasynda Seýit Nasyrgalanyñ ýanynda bolan aýgytly söweşde türkmenler san taýdan özlerinden birnäçe esse agdyk Eýran goşunyny derbi-dagyn edýärler. Eýran basybalyjylary ol ýerden masgara bolup gaçýarlar. Türkmenleriñ eline olaryñ süýräp gelen toplaryndan ençemesi, köp mukdarda ýarag, ok-däri we beýleki oljalar düşýär. Pereñ kartografy Gulibef de-Blokvil hem türkmenleriñ eline ýesir düşýär we Maryda on dört aýlap ýesirlikde bolýar. Soñra, pereñ kartografy bilen ozaldan baglaşylan şertnama görä, Eýran häkimiýetleri ony köp pul berip, ýesirlikden boşadýarlar. Fransiýa dolanyp baransoñ, Gulibef de-Blokvil ”Türkmenleriñkide 14 aý ýesirlikde” diýen kitabyny çap etdirýär. Ol kitapda pereñli ýesir türkmenleriñ öz dogduk topraklaryny gahrymançylykly goraýyşlary, söweşjeñ ruhlary, belent adamkärçilik sypatlary dogruda gyzykly gürrüñ berýär.

Bu söweşlere ajaýyp türkmen şahyry Mollanepes-de urşujy hökmünde gatnaşýar. Şahyr bu söweşleriñ birinde agyr ýaralanýar we ýarasy simläp, birnäçe aýdan soñ, 1861 ýylda aradan çykýar.

Mary urşuna serkerdelik eden Gowşut hanyñ harby zehini, Täçgök serdaryñ batyrlykdaky şahsy göreldesi, urşujylaryñ gaýduwsyzlygy soñra külli türkmeniñ guwanjyna öwrülýär. Türkmenler gysga wagtyñ içinde ikinji gezek basybalyjy Eýran goşunlarynyñ üstünden ýeñiş gazanyp, öz topraklaryny goramaga ukyplydyklaryny subut edýärler. Garrygala we Mary söweşinden soñ türkmenleriñ gaýduwsyzlygy, batyrlygy we ýeñilmezekligi hakdaky habarlar bütin Gündogara ýaýraýar. Fransuz diliniñ üsti bilen bu habar Europa ýurtlaryna-da baryp ýetýär.

Dowamy bar