POSTSOVET GIŇIŞLIGINDEN ÇYKAN ÝYLAN…

Ak Welsaparyň „Kepjebaş“ romany 2005-nji ýylda okyjylara gowuşdy. Roman iki bölümden ybarat (her bölümde 10 bap bar.) Bu Romanda adama öwrülen ýylanyň obrazy arkaly ozalky SSSR-iň territoriýasynda dörän ýaş döwletleriň gysga wagtda kvazi demokratik diktaturalara öwrülişi hakda gürrüň berilýär.

Romandaky wakalar ozalky postsovet giñişliginde bolup geçýän wakalar bilen meňzeş. Şonuň üçinem „Kepjebaş“ romanynyň Türkmenistana ýa-da Merkezi Azyýa ýurtlaryndaky reallyga baglanmagy – diňe şertli zat. Iş ýüzünde bu antitotalitar roman diňe bir biziň döwrümizdäki aýylgançlyklary görkezmek bilen çäklenmän, häzirki döwürdäki totalitar rejimleriň taryhy köklerini hem aňsatlyk bilen tapýar we olary paş edýär. Romany okasaň, bir zada düşünýärsiň: postsovet giňişliginde bolup geçýän elhençlikleriň taryhy kökleri çuñ, olar öz-özünden dörän ýa-da öz-özünden ýok bolup gitjek rejimler däl...

Eger kitabyň gahrymanlarynyň atlaryny postsovet giňişliginde biziň günlerimizde hereket edýän anyk syýasy figuralaryň atlary bilen çalşyrsaň, onda roman dokumental esere golaýlajak. Ýöne kitabyň çeperçiligi munuň üçin asla kemelmezdi! Sebäbi ýazyjy postsovet giňişliginde bolup geçýän wakalary, iň esasy-da halkyň, adamlaryň gündelik durmuşyny örän çeper beýan edýär. Autoryň wakalary çeper obrazlaryň, edebi gahrymanlaryñ üsti bilen görkezmegi kitabyň gerimini giňeldýär we ony bütin adamzat taryhyna degişli edip goýýar!

Bu romany okan postsovet giňişliginiň her bir ýaşaýjysy kitapdaky Jenap ýoldaş prezidentiñ we onuñ töweregindäkileriñ gylyk-häsiýetlerini öz ýurdunyñ dolandyryjy toparlarynyň häsiýetleri bilen deňeşdirip görse, onda haýran galaýmaly meňzeşlikleri tapardy. Ýöne romanyň gahrymanlarynyň universal gymmaty, meniň pikirimçe, diňe munuň bilen tamamlanmaýar… „Kepjebaş“ romanynda umuman ähli döwürleriň häkimdarlaryna mahsus howply tendensiýalar suratlandyrylýar. Bu bolsa kitabyň Europada ýaşaýan okyjylar üçin-de diýseñ gyzykly hem gymmatly boljakdygyny tassyklaýar. Eýse şu wagt biz Europa bileleşiginiň birnäçe onýyllyklardan haýsy ugur boýunça ösjekligini öňünden anyk bilýärismi? Biz öz geljegimizden arkaýyn bolup bilerismi? Eýse kim bize Europa bileleşiginiň avtoritarizmdan we totalitarizmden hemişelik halasdygyna kepil geçip biler? Eýse bu kepilnamany hut biziň özümiz öňünden gazanjak bolmaly dälmi? Bu ugurda „Kepjebaş“ ýaly antitotalitar romanlar hemişe peýdaly bolsa gerek?

Totalitarizmden ägä bolmalydygyny biz eýse häzire çenli-de Frans Kafkanyň we Djordj Orueliň eserlerinden öwrenemzokmy? Meniň pikirimçe, Ak Welsaparyň „Kepjebaş“ romany bizi postsovet giňişliginde döräp, ýuwaş-ýuwaşdan bütin dünýä ýaýramaga synanyşýan we biziň geljegimize howp salýan diktaturanyň we diktatoryň täze förnüsi bilen tanyşdyrýar. Dogrymy aýtsam, bu tanyşlyk mende hüşgärlik duýgusyny oýarýar we hut şonuň üçin hem roman özüme örän peýdaly boldy diýip hasaplaýaryn. Adamlara zulum etmek üçin olary gyrmak hökman däl. Eger-de dürli bahanalar bilen olaryň erkini elinden alsaň, döwlet maşynyny adamlardan, olaryň duýgy-düşünjelerinden, hukuklaryndan ýokarda goýsaň, şol hem zulumyň bir görnüşi!

XXI asyryň başynda dünýäde ýüz beren syýasy wakalar we olaryň netijesinde adamzat sivilzasiýasynda bolup geçýän düýpli özgerişler hiç kimi biparh goýup bilmez. Bu meselede postsovet giňişligindäki, şol sanda stalinçilik Türkmenistandaky dowam edýän gorkunç wakalar, totalitar döwlet häkimiýeti, dolandyryjy toparlar tarapyndan adamlara edilýän zulum – diňe anyk mysaldyr. Europa sivilizasiýasynyň sesýetim ýakynynda Türkmenbaşy ýaly aýylganç diktatoryň döremegi we uzak wagtlap saklanyp bilmegi gorkunç fakt. Türkmenbaşy Günbatar bilen Gündogaryň arasynda syýasy oýun oýnamagyň hasabyna 15-20 ýyllap bütin bir ýurduň halkyna itiň art aýagyndan suw içirip bilen bolsa – bu ýönelige däldir! Diýmek biz häzirlikçe diktaturadan-da, zulumdan-da gutarnykly halas bolup bilen däldiris. Uçar bilen uçanyňda Europa bileleşiginiň merkezinden bary-ýogy 2-3 sagatlyk uzaklykda Türkmenbaşizm ýaly rejim döräp, uzak ýyllar halka gan ýuwutdyryp bilýän bolsa, onda bu adamzat sivilizasiýasynyň entek kämil däldigini we bize „Kepjebaş“ ýaly romanlaryň juda zerurdygyny subut edýär.

Syýasy opponentlerini, başgaça pikirlenýänleri türmelere, dälihanalara atyp, dereksiz ýitirim edip, bir halkyň intellektual we medeni baýlygyny gysga taryhy wagtda ýok edip, Türkmenistanyň diktatory Saparmyrat Nyýazov-Turkmenbaşy Orta asyrlarda däl-de, eýse biziň günlerimizde-de bu elhençlikleriň mümkinligini subut etdi. Munuň üçin diňe bir zat – diktaturanyň höküm sürýän ýurdunyň uglevodorodlara baý bolmagy we diktatoryň syýasy mekirligi, uly döwletleriň arasynda edil darbazçynyň tanapda ýöreýşi dek deňagramlylygyny saklap, ýöräp bilmegi gerek eken!

Erbet düýşe meňzeş ýagdaýyň nädip kem-kemden hakykata öwrüliip bilýändigini Ak Welsapar „Kepjebaş“ romanynda ussatlyk bilen görkezýär. Romanyň baş gahrymany Jenap ýoldaş prezident gije-gündiz öz häkimiýetini berkitmek bilen meşgul. Ol öz golastyndakylara ynanmaýar. Onuň üçin duşman bilen dostuň tapawudy ýok, sebäbi dost duşmana öwrülip bilýär. Ol dünýä malyna eýe bolsa-da rahatlyk tapyp bilenok. Iň soňunda-da Jenap ýoldaş prezident näme etjegini bilmän, edil Niýazow-Türkmenbaşynyňky yaly „RU“ kitabyny ýazyp, adamlaryň şol kitaba görä ýaşamagyny talap edýär. „Ru“ kitabynda ol öz maşgalasynyň ähli agzalaryny mukaddes edip görkezýär we ýurduň ýaşaýjylaryny olara tagzym etdirýär. Halkyň erkini doly elinden almazdan, diktator arkaýynlaşyp bilenok, halky dyza çökerensoň hem oňa arkaýynlyk ýok. Ol keselli… Aýylganç şübhe, ynamsyzlyk ony içinden iýýär, şonuň üçinem adamlary hiç bir zat onuñ zulumyndan gutaryp bilenok.

Jenap ýoldaş prezident öz kommunistik geçmişinden hem horlukda geçen çagalygy hakdaky ýatlamalardan gutulyp bilenok, ol öz geçmişiniñ ýesirlinde. Şol günleriň gaýdyp gelmeginden gorkup, buky ýerde çörek saklaýar. Ol bütin ömri özüni çagaka aldap taşlap giden ejesine garaşýar… Mähriban ejesi aldap taşlap gidensoñ, soñra ol hiç bir ynsana ynanmaýar. Jenap ýoldaş prezidentiñ kemisli şahsyýetini döreden reallyklar şonuñ ýaly tragiki şowsuzlyklar. Ony häkimiýet başyna getiren zat bolsa – syýasy intrigalar we adamlaryñ arasyndaky özara ynamsyzlyk.

Jenap ýoldaş prezidentiň üýtgeşik islegi ýok, onuň bar guwanjy – öz adyna tagzym edilmegi hem şöhrat. Ol ýurduň baýlygyny saga-sola sowurmakdan, daşary ýurtlar bilen haýbatly kontraktlary baglaşmakdan hem televizorda görünmekden lezzet alýar. Onuň söýýän zady-da – bol-telki iýmitli, içgili banketler. Şol banketleriň bolmagy üçin ol kim bilen nähili şertnama baglaşmaly bolsa taýyn. Ol şeýdip wagt geçirýär.

Kitabyň ýene bir gyzykly hem gymmatly tarapy – onda tebigatyň suratlandyrylyşy. Kepjebaş cöli taşlap, adam sypatyna girip, adamlaryň arasyna gelýär. Bu örän çeper görkezilýär. Ýaşaýan giňişliginiň bozulmagy ýylany öz geljegi üçin göreşmäge mejbur edýär. Biziň döwrümizde bütin dünýäde tebigata zulum edilýär. Turkmenistanda-da gazdyr nebiti gitdigiçe köp öndürmek üçin tebigat weýran edilýär: ösümlikler-de, haýwanlar-da öz ýaşaýyş giňişliklerini ýitirýärler. Kitapdaky Kepjebaş ýaşaýyş giňişligi elinden alnan jandar. Ol öz kowumdaşlarynyň betbagtçylygynyň sebäplerini gözläp, adamzat jemgyýetine gelýär. Bu ýerde-de ol özi ýaly adam sypatyna giren ençeme awuly jandarlara duşýar.

Ondan başga-da beýleki dinleriň kemsidilmegi, korrupsiýa we adam hukuklarynyň basgylanmagy ýaly meseleler-de bu romanda adam ykballary arkaly örän çeper görkezilipdir. Eserdäki Çary-kitabyň obrazy muňa mysal bolup biler.

Bu romany okan Europaly okyjylaryň ýadyna bada-bat Saddam, Milosewiç, Kastro ýaly biziň döwrümiziň aýylganç diktatorlary düşse gerek. Roman şeýle diktaturalaryň içini daşyna çöwrüp görkezýär. Galyberse-de, bu kitaby okan okyjy ömür boýy totalitarizmiň garşysyna durmaga özünde ruhy güýç tapar, zulumyň ýakyn-daşlygyna, öz üstüne abanýanlygyna ýa-da abanmaýanlygyna seretmez diýip, men umyt edýärin. Çünki „Kepjebaş“ romany diktatura diýilýän zadyň absolýut zulumdygyny, diktatorlara adamzat jemgyýetinde mundan eýläk orun bolmaly däldigini adam ykbalynyñ, çeper obrazlaryň, edebi gahrymanlaryň üsti bilen okyjylaryň aňyna we ýüregine ýetirýär.

Bayram
2007-09-05