GADYMY HEM ORTA ASYR TÜRKMEN EDEBIÝATY

Alym Nazar Gullanyñ ýagty ýadygärligine

Türkmenler Ýakyn hem Orta Gündogaryñ iñ gadymy halklarynyñ biridir. Şoña görä, gadymy halklaryñ beýlekilerinde bolşy ýaly, türkmenlerde-de, halk döredijiligi bilen birlikde ýazuw edebiýatynyñ-da bolandygy düşnüklidir. Iñ gadymy döwür (takmynan b.e.öñ VII-VI asyrlardan b.e. IX asyryna çenli) folklorymyzyñ hem edebiýatymyzyñ esasy nusgalary hökmünde ”Avestany”, gadymy grek avtorlary Geredotyñ, Hores Mitilenliniñ ýazgylarynyñ üsti bilen bize gelip ýeten ”Tumaris”, ”Şirak”, ”Rüstem”, ”Odatida hem Zariadr” hakdaky legendalary, parfiýan zamanynda ýazylan ”Zaririñ ýadygärligine”, ”Hurma agajy we geçi” ýaly poemalary, Orhon hem Eniseý derýalarynyñ boýundan tapylan VII-VIII asyrlara degişli daşyñ ýüzüne ýazylan ýadygärlikleri, Mahmyt Kaşgarynyñ (XII asyr) ”Diwany lugat at-türk” kitabyndaky nakyllardyr goşgy bentlerini, dürli ertekilerdir rowaýatlary görkezmek bolar.

Gadymy Turanyñ özbaşdaklygy ugrundaky göreşleri, pähimli hem merdana aýal patyşa Tumaris, dana hem ugurtapyjy çopan Şirak (çaryk) hakdaky legendalar özleriniñ watansöýüjilik, ynsanperwerlik bilen baglanyşykly ideýalary ündeýändikleri üçin ünsi çekseler, Zarirdir Rustem hakdaky legendalar şol meşhur serkerdeleriñ gahrymançylykly hereketlerini täsirli suratlandyrýandyklary bilen gyzyklydyr.

”Odatida hem Zariadr” diýen legendada Midiiýa şasynyñ inisi Turan şazadasy Zariadryñ skif şasy Omargyñ gyzy Odatida bolan söýgüsi, Omargyñ öz ýalñyz gyzyny çet ýurtla çykarmak islemeýşi, Odatidanyñ ugur tapyjylygy bilen söýgülileriñ tapyşyşlary, soñra üstleri açylmanka Turana gaçyşlary gyzykly teswir edilse, ”Hurma agajy we geçi” atly parfian poemasynda hurma agajynyñ üsti bilen ýokary gatlak, geçiniñ üsti bilen-deaşak gatlak wekilleriniñ jemlenen allegorik obrazy berlip, olaryñ adamlar üçin haýsy biriniñ has peýdalydygy hakynda edýän jedelleri arkaly aşak hem ýokary gatlagyñ biri-birinden tapawudy, olaryñ adamzat jemgyýetindäki orny dogrusynda pikir ýöredilýär. Özara çekişmede geçiniñ üstün çykmagy bolsa jemgyýeti ösdürýän, öñe alyp barýan esasy güýjüñ aşak gatlak adamlardygyny şol zamanlarda hem azu.köp düşünilendigine şaýatlyk edýär.

Gadymy hem irki orta asyrlarda bulardan başga-da ençeme eserleriñ bolandygy düşnükli zat. Ýöne olaryñ köpüsi bize gelip ýetmändir.

Bu döwürde türkmen topragynda önüp-ösen, ykbalyny onuñ bilen baglanyşdyran Ibn Küteýbe, Abu Magşar Horasany, Ahmet Saba al-Merwezi, Abu Bekr Nakgaş, Abdyl Hamyt Wasy, Abulwezir Omar al-Abdy al-Kätip, Abulfazyl al-Merwezi, Abdylla ibn al-Mübärek al-Merwezi ýaly onlarça görnükli alymlar, arap hem pars dillerinde eser döreden Abul Apbas Merwezi, Abu Nasyr Merwezi, Bagdatda ýaşan edebiýatçy hem meşhur küştçi Abu Bekr as-Suly aş-Şadranjy (Sadranjy), Abu Nasr az-Zarify al-Abiwerdi, Ammaraýy Merwezi, Kesaýy Merwezi, Abu Nazar Abdyleziz ibn Mansur Asjady Merwezi, Abu Hanafiýe Merwezi, Ferdöwsiden-de öñ ”Şanama” temasynda ilkinji poemany (966 ý.) döreden Masudy Merwezi, Abu Salyh Gürgeni, Hanzala Badhyzy, Bähramy Sarahsy, Abu Hasan Aly Lowkeri, Hysrowy Sarahsy, Abu Sagyt ibn Abulhaýyr Mähneýi ýaly ençeme tanymal şahyrlar ýaşap geçipdir.

XI-XII asyrlar bütin Ýakyn hem Orta Gündogarda bolşy ýaly, türkmen edebiýatynyñ-da ýokary ösen döwri bolýar. Bu ösüş türkmeniñ kynyk taýpasyndan gelip çykan seljuklaryñ guran uly imperiýasynyñ syýasy-ykdysady taýdan güýçlenmegi, ylaýta-da, onuñ Alp Arslan, Mälik şa, Soltan Sanjar ýaly beýik häkimleriniñ bu ugurda belli bir derejede eden tagallalary bilen baglanyşyklydyr. Hatda seljuk hökümdarlaryndan Aly Beritegin, Gylyç Tamgaç, Togrul ibn Arslan, Jelaleddin Mälik şa, Soltan Sanjar, Tugan şa, Süleýman ibn Soltan Muhammet dagy ýalylar şygyr ýazypdyrlar. Şeýle bolansoñ, Türkmenistanyñ Abiwert (Bawert – Kaka), Amul (Çärjew), Gürgen, Mäne, Nusaý, Paraw (Gyzylarwat), Saragt, ylaýta-da, Mary, Ürgenç ýaly şäherleri ýerligi türkmenleriñ özlerinden hem-de Gündogaryñ beýleki milletlerinden bolan şol zamanyñ iñ görnükli şahyrlarydyr alymlarynyñ, bagşy-sazandalarydyr kompozitorlarynyñ, hudojnikleridir binaçy arhitektorlarynyñ we gaýry sungat adamlarynyñ köp ýygnanan medeni merkezlerine öwrülipdir. Şeýlelikde Nyzamylmülk, Omar Haýýam, Abu Seýit as-Samany Merwezi, Fahreddin ar-Razy, Jürjäni, Mahmyt Kaşgary, Muhammet al-Horezmi, al-Hazyny, Muhammet Awfy Merwezi ýaly uly-uly alymlar, Fahreddin Esgat Gürgeni, Abdylmälik Gurhany, Jöwheri, Emir Muezzi, Mahesti, Nasyr Hysrow Merwezi, Enweri Abiwerdi (Bawerdi), ”Bagtyýarnama”, ”Sindibatnama” eserleriniñ avtory Şamseddin Muhammet Dagaýygy, Edip Sabyr Termezi, Reşidetdin Batbat, Mahmyt Semaýy Merwezi, Ysmaýyl Baharyzy, Fakyhy Merwezi, Futuhy Merwezi, Fahreddin Merwezi, Kütübetdin Mähneýi, Humaý Merwezi, Mueýýit Mähneýi, Hoja Ýusup Mähneýi, Humaýy, Hysrowy Sarahsy, Şemal Dehistany Horasany, Zehir Nesewi, Zahyr Faraby, Nasyr Nesewi, Aly Kengany Gürgeni, Muhammet ibn Bady Nesewi, Lamaýy Gürgeni, Abul Hasan Bähramy Sarahsy, Abdyrahym Aýazy Sarahsy ýaly ençeme görnükli şahyrlar şol şäherlerde ýaşapdyrlar, ylmy hem çeper eserler döredipdirler, ajaýyp binalar gurupdyrlar.

Bu döwürde edebi hem resmi döwlet dili parsy bolup, alymlardyr şahyrlaryñ aglabasy öz eserlerini şol dilde döretseler-de, olaryñ arasynda türkiçe ýazanlary-da bar. Muña mysal edip, meşhur alym Mahmyt Kaşgarynyñ ”Diwany lugat at-türk” (”Türki sözleriñ diwany”) atly monumental sözlügini, tanymal şahyr hem filosof Hoja Ahmet Ýasawynyñ diñe Türkmenistanda däl, eýse bütin Orta Azyýada, hatda Kiçi Azyýada-da ýörgünli bolan hikmetlerini görkezmek bolar. Olar muny, elbetde, özleriniñ pars dilini bilmeýändikleri üçin däl, tersine, iki dili-de gowy bilip, türkiniñ hiç bir babatda pars dilinden kem oturmaýandygyny görkezmek hem-de öz pikir-duýgularynyñ, ideýalarynyñ hut türki kowumlaryñ arasyna giñ ýaýramagy, iñ sada adamlara-da düşnükli bolmagy üçin şeýle edipdirler. Muny, mysal üçin, Hoja Ahmet Ýasawynyñ öz hikmetleriniñ birinde: ”Farsy tilni bilibän, hub aýtadur türkini” diýmegi hem tassyklaýar. Ýeri gelende aýtsak, Hoja Ahmet Ýasawynyñ (takmynan 1103-66) hikmetlerinde terkidünýäligi, takdyra ten bermekligi, ylalaşyjylygy ündemek bilen birlikde, eziji synpa, zalym hökümdarlara, döwrüñ adalatsyzlyklaryna bolan protest-de, nebsewür, parahor kazy-kelanlary, emelsiz alymlary, iki ýüzli, kezzap molla-müftüleri, ”haram ýygýan” aldawçy hekimleri berk ýazgarmak häsiýeti-de güýçli.

Dowamy bar