NÄMÜÇIN TÜRKMENISTANDA ÜÝTGEDIP GURMAK ÝEÑILDI?

Dünýädäki ähli gury ýeriñ altydan birini tutýan totalitar imperiýa bolan SSSR-de 1985 ýylda Üýtgedip gurmak syýasaty başlandy. Şonda ençeme onýyllyklaryñ dowamynda stalinizmiñ basyşy astynda saklanan, syýasy erki elinden alnan halklar oýanyp ugradylar. Netijede ozalky Sovet döwletiniñ bütin territoriýasynda adam hukuklary, milli mertebe, milli garaşsyzlyk ugrundaky göreş tutaşdy.

Bu göreşde Baltika respublikalary öñe saýlandylar. Ukraina, Moldova we Kawkaz respublikalary-da tizara olara deñleşdiler. Emma Orta Azyýa halklary bu döwürde özlerini syýasy we jemgyýetçilik taýdan passiv hem biparh alyp bardylar. Ýagdaý aýratynam Türkmenistanda agyrdy. Töwerekdäki ähli halklar oýansalar-da, türkmenler çuññur ukuda galmaklaryny dowam etdirdiler. Bu nämüçin beýle boldy? Türkmenleriñ syýasy passivliginiñ sebäbi nämededi? Bu meselede günä halkdamydy ýa-da türkmen intelligensiýasynda?

Bütin SSSR-de ýurdy demokratiýalaşdyrmak, adam hukuklary, söz azatlygy ýaly belent adamzat gymmatlyklary ugrunda ýiti göreş barýarka, meselem, türkmen ýazyjylary näme bilen meşguldylar? Ýakyn wagtda biz ýazyjy A.Welsaparyñ anyk faktlar, mysallar esasynda agzalan döwre töwerekleýin baha berýän makalalar tapgyryny çap etmekçi.

Bu gün biz size Üýtgedip gurmak döwründe ”Edebiýat we sungat” gazetinde çap edilen bir goşga ýazylan edebi ýañsyny hödürleýäris. ”Meýit hakda bäş beýt” atly bu ýañsyda şol döwürde ”Edebiýat we sungat” gazetinde işlän bir ýazyjynyñ milli añ-düşünjesiniñ derejesi tankyt edilýär. Bu edebi ýañsyny öz wagtynda türkmen gazet-jurnallary çap etmekden çekindiler. ”Hiçden giç ýagşy” diýen pähime eýerip, bu gün biz ony köpçülige ýetirýäris. Edebi ýañsyny okanlar agzalan möhüm syýasy döwürde türkmen ýazyjy-şahyrlarynyñ käbiriniñ milli añ-düşünjesiniñ nähili ýabygorly bolanlygyny görüp bilerler.

Edebi ýañsyda tankytlanylýan türkmen ýazyjysy Tejende doglan we önüp-ösen, emma ol nämüçindir hatda öz jesedini-de dogduk obasyna, Tejen topragyna dözenok! Edebi ýañsyda ýepbeklenilýän ol kişi türkmeniñ söýgüli şahyry Kerim Gurbannepesiñ:

”Gaññalyñ oýunda, Tejende galdy,
Meniñ ýigit wagtym, seniñ gyz wagtyñ.
Ok geçmez jeññelleñ içinde galdy,
Meniñ ýigit wagtym, seniñ gyz wagtyñ…”

diýip, tüýs ýürekden wasp eden topragyny kemsidýär, oña kembaha garaýar, ony goñşy etrabyñ topragyça görenok. Megerem şol sebäpdendir, ölensoñ, ol özüni başga etrapda jaýlamagy wesýet edýär…

Eýse ýazyjy-şahyr üçin türkmen topragynyñ hemme ýeri des-deñ mukaddes dälmidir? Bütin türkmen topragyny, külli türkmeni deñ derejede söýmeýän, oña deñ göz bilen garamaýan adam nädip ýazyjy ýa-da şahyr bolup bilýär? Beýle dar düşünjeli, reaksion pikirli “ýazyjynyñ”, ”şahyryñ” edebiýata, öz halkyna peýdasy köp bolarmy ýa-da zyýany? Biz bu soraglaryñ çözgüdini okyjylarymyzyñ özlerine goýup, ýakyn wagtda türkmenbaşizmiñ kökleriniñ nireden gaýdýandygyny derñemäge girişeris…

”Güneşiñ” redaksiýasy